Op 20 december 2025 overleed mijn goede vriend Jan. Zijn afscheid vond plaats op 27 december in de Oude Sint Victorkerk te Batenburg, waarvan hij koster was. Ik hield een korte voordracht en las een gedicht van Jan.
Goedemiddag,
Jan en ik waren leeftijdgenoten, hij een jaartje jonger dan ik, wat helpt bij een vriendschap, er is veel vanzelfsprekend en daarover kun je zwijgen. Met hem was het direct van man tot man, toen wij elkaar zo’n 25 jaar geleden ontmoetten in de collegebanken op de Radboud Universiteit. Wij, tegen de zestig lopend, studeerden filosofie. Al gauw ging het niet zozeer over de stof die gedoceerd werd maar over onszelf als we in de refter al etend bijeen hokten. We herkenden veel in elkaars voorkeuren; een daarvan was het belang van de Eros in ons leven. Het zal niet verwonderen, dat wij beiden afstudeerden op dat onderwerp: met nam Het Symposium van Plato waarin hij de Eros ziet als de grote stimulans van het verlangen om altijd door op zoek te zijn naar wat je nog niet weet, of hebt, of bent. In het slotwoord van Jans doctoraalscriptie zoals wij dat vroeger noemden, oppert hij volgende: ‘Stel nu eens dat van het Symposium een toneelversie zou worden gemaakt en dat het zou worden opgevoerd, welke rol, vraagt een vriend aan Jan, zou jij willen spelen? En Jan geeft toe hoe dankbaar de rol van Alcibiades zou zijn, de lieveling van Socrates, de mooiste man op aarde ‘Die dubbelheid met al zijn theatrale mogelijkheden’ die zou hem veel ‘opendoekjes’ gegeven hebben, laat Jan weten. Jan als lieveling van het publiek! Want Jan was en schrijver, en acteur en regisseur tegelijk. En buiten dat speelde hij soms rollen waar je bijstond. Dan speelde hij terloops wie hij graag had willen zijn .
Nadat we afgestudeerde waren, verdiepte de vriendschap zich. We gingen colleges volgen in allerlei disciplines, we werden chronische collegebankzitters, er tussendoor kleefden we aan elkaar. We ervoeren dat we steeds minder wisten naarmate me meer studeerden. Tenslotte ging het ons om onze wekelijkse ontmoetingen, ons bij elkaar zitten, de wereld herkauwend. Wij zochten elkaar thuis op, werden vrienden voor het leven tot vorige week.
In zijn beroemde boek A la recherche du temps perdu is Marcel Proust op zoek naar de waarheid. Die ligt volgens hem in de herbeleving van hervonden herinnering, een gelukgevende extatische ervaring van tijdloosheid, die zeer kort duurt, waarin je eeuwigheid beleeft: de tijd die je verloren hebt, wordt je op een kort moment teruggegeven. Het enige ware leven wordt in en door de kunst geboden. De kunstenaar leer je het best kennen uit zijn werk, zijn oeuvre, niet uit zijn gedragingen in de werkelijkheid. .
Ik meen dat je Jan het beste kunt doorgronden door naar zijn werk te kijken en in zijn teksten, vooral in zijn stukken die hij voor het ruïnetheater schreef. Daar laat hij zichzelf zien: op het toneel dat dicht tegen de middeleeuwse klucht aanleunt, de zogenaamde ‘sotternie’, volks van aard, lachen om list en lust, een soort tegenwicht tegen de ernstiger spelen. Lachspiegel van de maatschappij, de anekdote die naar een algemener niveau wordt getild. Jan gaf als wijze nar een beeld van hoe hij de wereld zag, en zichzelf. Het leven is een schouwtoneel, ieder speelt een rol en krijgt zijn deel. Wij leven het leven zoals ons dat overkomt, zoals dat gebeurt, het is zoals het is, aanvaard wie je bent, en heb daar vrede mee :de kerngedachte van Spinoza wiens filosofie hij met mij bewonderde.
Jan schreef toneel, ik gedichten. Hij had graag vooral dichter willen zijn, het woord willen wikken en wegen in klein formaat in plaats omstandig in een verhaal, een toneelstuk. Marijke en Mariken hebben mij gevraagd een gedicht te lezen. Niet van mij maar van hem. Het speelt zich af in de keuken waarin Jan en ik vaak met elkaar spraken met uitzicht op de beuk voor het raam. De keuken waarin hij van zijn stoel gevallen is misschien wel na een laatste blik op de beuk. De laatst zin van het gedicht doet dat enigszins vermoeden.
[ in het gedicht is sprake van een bijzondere gelegenheid om de beuk te vieren; Victor is de naam van dit kerkje ]
Batenburg, 27 december 2024